Wiedza o rozwoju literatury i innych dziedzin twórczości artys­tycznej nie jest pełna, gdy ogranicza się tylko do znajomości twórców i ich dzieł. Na sposób korzystania z literatury, a w konsekwencji także na jej kształt w każdym okresie historycznym, w każdej epoce literackiej — jak mówimy — mają również wpływ jej czytelnicy, ich zróżnico­wane potrzeby, upodobania, gusty, opinie o wartościach literackich i po­glądy estetyczne. Warunkują go również instytucje, a więc także środki przekazu decydujące o różnych sposobach odbioru literatury i korzystania z niej, a także — jak wiemy — o różnych jej formach. Złożone to procesy i wzajemnie uzależnione. Wyznaczają one lite­raturze zmienne funkcje w zróżnicowanych obiegach społecznych, a pisa­rzom różne role, kształtujące decyzje pisarskie i wybory czytelnicze. Mają wpływ na wybór upodobanych przez czytelników tematów, sche­matów kompozycyjnych i środków wyrazowych. Od nich zależy sto­sowanie konwencji literackich i ich trwałość. Można więc stwierdzić, że istnieją określone związki i ich kon­sekwencje łączące charakter literatury z jej funkcjonowaniem spo­łecznym. Wynikają one — mówiąc najogólniej — z określonych powią­zań łączących w procesie społecznej komunikacji literackiej pisarza — nadawcę i czytelnika — odbiorcę oraz krążące po­między nimi dzieła — komunikaty. Problemy te składają się na pojęcie kultury literackiej definiowanej przez teorię procesu historycznoliterackiego jako jednego ze składników tzw. życia literackiego, które znamionuje okres literacki. Są to — jak wiemy— problemy będące przedmiotem zainte­resowań socjologii literatury, badającej wzajemne uwarunkowania literatury i społeczeństwa, tj. sytuację zawodową, ekonomiczną i spo­łeczną pisarza, stosunki społeczne w środowisku twórców literatury, skład społeczny jej odbiorców, proces upowszechniania dzieł literackich,instytucje życia literackiego oraz oddziaływanie literatury na świado­mość społeczną i oddziaływanie odbiorców literatury na jej rozwój ł. Wobec nie dość ostro zarysowanych konturów przedmiotu tej nauki i metod, budzących rozliczne wątpliwości, Stefan Żółkiewski wystąpił z propozycją metodologiczną określającą przedmiot i metody wiedzy 0 kulturze literackiej, na którą się składają: „...wzory, procesy, instytucje społecznej komunikacji literackiej, ...wzory zachowań i za­chowania pisarskie twórców oraz czytelnicze odbiorców. Dzieła literackie stanowią [...] korelaty tej kultury. O dynamice kultury literackiej de­cydują ich zróżnicowane społeczne obiegi i znamienne funkcje spo­łeczne" . Jak badać kulturę literacką (także — jak wiemy — filmową), pi­saliśmy już w rozdz. I. Służą temu proponowane kategorie sformu­łowane przez projektodawcę: społeczna sytuacja komunikacji literackiej, model literatury oraz społeczne jej obiegi. 1. Film i telewizja, będące środkami technicznego wyposażenia kul­tury, zmodernizowały i wzbogaciły (znacznie komplikując dla badaczy) sposoby kontaktu z dziełem literackim, z literaturą. Telewizję zali­cza się bez oporów i wątpliwości do zespołu tzw. instytucji literackiej komunikacji związanych z formą literackiego przekazu werbalnego (wraz z teatrem, estradą, spotkaniem z autorem, radiem). Istotnie pu­blikuje teksty dramatyczne, liryczne, udaje się jej to też czasem w sto­sunku do tekstu epickiego — bez stosowania specjalnych zabiegów adaptacyjnych. (Przypominamy sobie świetną telewizyjną prezentację Pana Tadeusza w reżyserii A. Hanuszkiewicza). Czy można jednak przy­pisać jej i filmowi funkcję środka publikacji epiki literackiej w formie tzw. adaptacji filmowej i telewizyjnej, ba, także radiowej? Czy 1 w jakim stopniu nie sprzeciwia się temu fakt, iż mamy w jej przy­padku do czynienia z odrębnym dziełem sztuki, w odrębnym systemie znaków, w innym tworzywie? Czy można jednak nie liczyć się z rzeczywistością społeczną, jaką jest szeroki nurt filmowych i telewizyjnych adaptacji utworów lite­rackich, egzystujących w praktyce społecznej na zasadzie „zastępstwa" literackich pierwowzorów? Poprzez odwzorowanie w inscenizacji ekrano­wej świata przedstawionego dzieł literackich adaptacje narzucają określoną ich konkretyzację i upowszechniają je. Dokonują więc swoistego aktu ..publikacji" dzieł literackich i są swoistym, innym spo­sobem kontaktu z nimi. 1 Por. H. Markiewicz: Główne problemy wiedzy o literaturze. Warszawa 1966. Problem jest doniosły i szczególnie zastanawiający dla nauczycieli języka polskiego, którzy — jak wiemy — pełnią w szkole ważną rolę integracyjną w zakresie wychowania moralnego i estetycznego. Jest on również istotny ze względu na ich szczególną rolę w rozwoju filmu polskiego oraz w kulturze współczesnej. Dlatego będziemy go rozważać w pierwszym rzędzie. 2. Literatura zyskała dzięki rozwojowi masowych środków komuni- kowania nowe formy gatunków, będące surowcem filmu, wido- wiska telewizyjnego, słuchowiska radiowego, a pisarz wzbogacił się o nowe sposoby wyrazu artystycznego. Występuje też w podwójnej roli. Pierwszą z nich jest tradycyjna rola indywidualnego twórcy, drugą — rola współtwórcy, członka zróżnicowanej zbiorowości twórczej: autora pomysłu, scenariusza, a także — co bardziej znamien- ne — reżysera filmowego wypowiadającego się w innym tworzy- wie, innej sztuce. Teza o publikacyjnym charakterze środków masowego komunikowa­nia prowadzi do dalszych konsekwencji. Uprawomocnia ona bowiem, w pewnym sensie metaforyczne, ale potwierdzone praktyką społeczną, pojęcia tzw. „literatury ekranowe j", tj. zespołu fabularnych dzieł sztuki, których pierwotną, oryginalną formą jest dzieło filmowe. Zespołu dzieł, które B. W. Lewicki nazwał, z chęci nobilitowania filmu do rangi literatury w kulturze, drugim jej nurtem, występując z tezą 0 tzw. przyliterackości filmu. Są to np. dzieła Bergmana, Felliniego, Pasoliniego, Kurosawy itp. Funkcjonowanie społeczne tych dzieł — poznawcze i wychowawcze — jest bliskie funkcjonowaniu dzieł literackich. Ogląda się je z podobnym celem, z jakim sięga się po po­wieść, pełnią przecież podobną rolę artystycznej wypowiedzi o losach ludzkich i o rzeczywistości. Łączy je fabularny układ kreowanych zda­rzeń i działań bohaterów, układ — dodajmy — przypominający strukturę epicką dzięki swoistej formie narracji filmowej, będącej ciągami czaso-woprzestrzennych zestawów ruchomego obrazu połączonego z dźwię­kiem. Zwykło się też stwierdzać, że film stał się dla pisarza alternatywną możliwością wypowiedzi artystycznej, co wydaje się potwierdza twór­czość literacka i filmowa np. T. Konwickiego, J. S. Stawińskiego, A. Sci-•bora-Rylskiego, J. Cocteau, A. Malraux i A. Robbe-Grilleta. Jak funkcjonują w kulturze literackiej te praktyki pisarzy i jaka jest ich rola w kulturze filmowej i telewizyjnej w konkretnej rzeczy­wistości społecznej w Polsce? Oto sygnałowe pytania, na które chcieli­byśmy spróbować dać odpowiedź, mając na uwadze społeczne funkcje 1 obiegi tej filmowej i telewizyjnej literatury oraz jej modele. 3. I wreszcie niezbędna refleksja natury pedagogicznej nauczyciela polonisty wprowadzająca młodzież w wiedzę o istnieniu w kulturze literackiej obu środków. Refleksja metodyczna rozwijająca sposoby po- znawania i wyjaśniania związków filmu i telewizji z literaturą oraz wychowawcza, związana z funkcjami filmu i telewizji. Obligują do nich nie tylko obowiązki nauczycielskie — zachęca także atrakcyjność obu środków oraz ich szczególna przydatność w nauce i sztuce.