NIETOLERANCJA Intoleranz Scenariusz i reżyseria: David Wark Griffith Zdjęcia: Billy Bitzer i Karl Brown Wykonawcy: „Upadek Babilonu" — Constance Talmadge (Dziewczyna z gór), Elmer Cłifton (Rapsod), Alfred Paget (Baltazar), Seena Owen (Księżniczka), Tully Marshal (kapłan Baala). „Męka Chrystusa" — Howard Gaye (Chrystus), George Walsh (mąż z Kany), Bessie Love (żona z Kany), Olga Grey (Maria Magdalena), Erich von Stroheim (Faryzeusz). „Noc św. Bartłomieja" — Josephine Crowell (Katarzyna de Medicis), Frank Bennet (Karol IX), Margery Wilson („Oczy czarne"), Eugene Pallette (Prosper Latour), Joseph Hannaberg (admirał Coligny). „Matka i prawo" — Mae Marsh (dziewczyna), Robert Harr on (chłopiec), Sam de Grasse (fabrykant), Myriam Cooper (kochanka szefa bandy), Walter Long (szef bandy). Lilian Gish (Kobieta z dzieckiem w kołysce łącząca cztery opowieści) Produkcja: „Wark Company" Premiera: 31X1916 Długość: 4.100 m Twórca Nietolerancji, amerykański reżyser filmowy David Wark Griff ith, przeszedł do historii kinematografii jako kodyfikator podstawo­wych środków artystycznych filmowej narracji i ekspresji. Dziś trudno ocenić twórczy wkład Griffitha w rozwój poetyki kina jako autonomicznej sztuki, ponieważ poszczególne efekty przez niego w sposób świadomy za­stosowane, a możliwe tylko dzięki wykorzystaniu techniki filmowej, stały się z czasem naturalnym i oczywistym sposobem wizualnej relacji, zatra­ciły bez reszty swój niegdyś konwencjonalny charakter. Griffith zebrał i usystematyzował dotychczasowe doświadczenia warsztatowe i estetyczne pionierów kina — stworzył fundamenty języka filmu. Głównym źródłem inspiracji artystycznej Griffitha była realistyczna .powieść XIX-wieczna w wydaniu Dickensa. Sposób kształtowania fabuły, czasoprzestrzenna swoboda literackiej narracji, umiejętność sterowania emocjami odbiorcy poprzez splątanie kilku wątków równoległych, które rozwiązują się w dra­ „Nietolerancja" matycznym, ale szczęśliwym finale — te wszystkie sekrety literackiego warsztatu Griffith podpatrzył i z genialną intuicją przełożył na techniczne możliwości kinematografu. Jako mistrz i klasyk filmowego opowiadania Griffith przede wszystkim rozwinął filmowy montaż. Zasadniczy, a prze­niesiony z literatury schemat narracyjny polegający na paraielnym pro­wadzeniu dwóch lub więcej wątków twórca Nietolerancji zrealizował w kinie dzięki odkryciu montażu równoległego, czyli montażowego prze­platania scen należących do różnych akcji przy zachowaniu ich fabularnej ciągłości. Kunszt narracyjny Griffitha wyrażał się również w precyzji, z jaką potrafił różnicować w montażowej sekwencji plany i ustawienia, uzyskując zamierzone efekty znaczeniowe i emocjonalne. Griffith jako pierwszy nadał zbliżeniu pełną intensywność filmowej ekspresji, dzięki czemu zreformował sposób gry aktorskiej — pozbawił ją teatralnego patosu i afektacji na rzecz większej naturalności wyrazu. Z wielką per­fekcją potrafił kontrastować plany, podporządkowując ich następstwa wymogom dramaturgicznej wyrazistości. Dzięki montażowym umiejętnoś­ciom był znakomitym organizatorem filmowego napięcia, dramatyzmu i tempa akcji aż po słynne finały swoich filmów, których konstrukcję opartą na zasadzie „ocalenie w ostatniej chwili" również zawdzięczał lekturze Dickensa. Powstała w 1916 roku Nietolerancja była największym filmem Griffitha — zarówno w sensie artystycznych ambicji, jak i produkcyjnego rozmachu. Film składał się z czterech opo wieś c i -epiz od ów usytuowanych w różnym czasie historycznym. „Upadek Babilonu" — najdłuższy i naj-ńej rozbudowany inscenizacyjnie epizod filmu, przedstawiał historię pięknej niewolnicy zamieszanej w walki, rozgrywki i intrygi dwóch ugrupowań na dworze królewskim. „Męka Chrystusa" — to oparte na Biblii sceny z życia Chrystusa, które dotyczyły wesela w Kanie Galilej-riej i rozmów z faryzeuszami, akcentując skomplikowany konflikt po­między podbitym narodem żydowskim a rzymską potęgą. „Noc św. Bartło­mieja" opowiadała znany z historii Francji incydent walk religijnych lty w filmie wokół roli Katarzyny Medycejskiej w rozpętaniu ma-ikry oraz losów zwykłej rodziny hugenockiej zaplątanej w krwawy wir historycznej tragedii. Wreszcie opowieść współczesna „Matka i prawo", frej tło społeczne zaczerpnął Griffith z głośnej w tamtych latach historii strajku robotników ostrzelanych przez policję fabrykanta, przedstawiała pełne dramatycznych perypetii losy młodej pary robotników. Zademonstrowane przez Griffitha w Nietolerancji nowatorstwo ar­tystyczne polegało na wykorzystaniu metody montażu równoległego nie tylko dla celów narracyjnych, ale przede wszystkim światopoglądowych i filozoficznych. Wszystkie cztery historie nie były przedstawione jedna po drugiej w następstwie chronologicznym, ale zostały przemieszane w cztery równoległe, montażowo przecinające się ze sobą wątki fabularne. W ten sposób Griffith pragnął swoją metodę montażową przenieść z płasz­czyzny czysto narracyjnej na wyższe piętro ideologicznej abstrakcji. Bowiem wszystkim czterem epizodom miała w intencjach reżysera przy­świecać wspólna, zasygnalizowana w tytule koncepcja historiozoficzna. Według niej w historii ludzkości wiecznym źródłem wszelkiego zła była nietolerancja. Metaforyczny sens czterech fabuł całego filmu miał pod­kreślać powracający na zasadzie lejtmotywu obraz kobiety kołyszącej dziecko — w koncepcji reżysera symbol wiecznego odradzania się ludz­kości. W Nietolerancji montaż równoległy staje się wykładnią manichej-skiego światopoglądu Griffitha, widzącego w świecie istniejące obok siebie dobro i zło, miłość i nienawiść, cnotę i występek, szlachetność i podłość, sprawiedliwość i ucisk. Zjawiska te istnieją obok siebie niezależnie, nie motywują się, lecz jedynie kontrastują ze sobą. Ten sposób widzenia i wartościowania rzeczywistości Griffith także przejął od drobnomiesz-czańskiego, sentymentalnego humanizmu Dickensa. Metafizyczne pojęcie nietolerancji, które reżyser pragnął zilustrować przy pomocy czterech opowieści, nie dotarło do odbiorcy, bowiem wbrew zamiarom artysty kunsztownie splecione w równoległym montażu fabularne treści nie zdołały osiągnąć pułapu abstrakcyjnego uogólnienia. Nietolerancja okazała się artystyczną klęską Griffitha, jednakże klęską wspaniałą i genialną.